Kontakty ludzkie to ciągła i wzajemna manipulacja - niezależnie od naszych umiejętności, zawodu czy statusu społecznego. Dlatego ludzie od zawsze starali się podporządkować sobie innych lub namówić do pożądanego w zachowania. Często żyjemy w przeświadczeniu, że z jednej strony uleganie innym jest zaprzeczeniem naszej wolności, a z drugiej, że odmawianie i mówienie głośno o swoich potrzebach i celach to zwykły brak wychowania.

W kontaktach interpersonalnych każdy człowiek prezentuje najczęściej jedną z trzech różnych postaw: ustępliwości, asertywności lub agresji. Jeśli ktoś jest nadmiernie ustępliwy, najczęściej brak mu wiary w siebie. Człowiek agresywny zwykle nie dostrzega racji i oczekiwań innych, natomiast człowiek asertywny potrafi pogodzić dochodzenie własnych praw z poszanowaniem interesów rozmówców.

Asertywność człowieka postrzega się jako łagodne, szczere i stanowcze komunikowanie swoich pragnień i dążeń. Człowiek asertywny wie, czego chce i potrafi to oznajmić innym – mówi Anna Rekiel, psycholog. – Zachowanie takie jest świetnym sposobem na nieuleganie namowom i prośbom, których wcale nie chcemy lub nie moglibyśmy spełnić. Zachowanie asertywne nie jest tylko zewnętrznym objawem naszej silnej woli lub wysokiego poczucia własnej, ale jest też okazywaniem pozytywnych uczuć innym osobom.

Powszechnie uważa się, że niechęć w spełnianiu próśb bliskich osób jest objawem egoizmu lub zbyt małej życzliwości do ludzi. Nic bardziej błędnego! – dowodzi psycholog – ciągłe uleganie namowom kolegów, rodziny czy poleceniom szefa może prowadzić do frustracji i agresywnych, niekontrolowanych zachowań.

Nie bądź niezastąpiony

Zachowanie asertywne jest bardzo pomocne w pracy, zwłaszcza na stanowisku niesamodzielnym – mówi doradca personalny Państwowej Inspekcji Pracy. – Jeśli nowo przyjęty pracownik nie wyczuje granicy w ilości przyjmowanych zadań, może się to skończyć pracą przez kilkanaście godzin na dobę. Wszyscy będą uważać, ze jest on niezastąpiony. Im dłużej trwa taka sytuacja, tym trudniej pracownikowi przerwać swoją misjonarską misję, gdyż każde potknięcie lub odmowa będą ocenione bardzo negatywnie.

Podczas rozmowy osoba asertywna powinna odwoływać się zawsze do swoich pragnień, myśli i uczuć. Zamiast słów "muszę, powinnam, chciałbym, może by tak...", powinna jasno precyzować swoje oczekiwania poprzez "chcę, czuję, uważam, myślę...".

Należy to robić zaraz po przekazaniu prośby lub polecenia, którego nie możemy lub z ważnych dla nas powodów nie chcemy wykonać - radzi doradca personalny. - Warto jednak wysłuchać drugą stronę do końca, a nie zgadywać, co chce powiedzieć. Może to bowiem świadczyć o naszej niepewności i rozkojarzeniu.

Asertywny komunikat powinien być spójny pod względem werbalnym i niewerbalnym. Kiedy trzeba oznajmić niezadowolenie ze spóźnienia kolegi lub pracownika na umówione spotkanie, należy dostosować zarówno ton głosu, mimikę i treść wypowiedzi.

W przypadku, gdy chcemy, by ktoś nie spóźniał się w przyszłości – przekonuje psycholog – należy się skupić na swoich odczuciach mówiąc "myślę, że oboje zaoszczędzimy dużo czasu, jeśli w przyszłości spotkamy się punktualnie". Ton powinien być dość oficjalny, a nasza twarz poważna i skupiona.

W sytuacji, gdy ciągle proponuje się nam zajęcie, którego wcale nie mamy zamiaru podjąć, dobrze sprawdza się metoda "zdartej płyty". Polega ona na częstym powtarzaniu jednego zdania wyjaśniającego naszą niechęć w danej sprawie, na przykład "nie lubię robić zakupów w dużych sklepach, ponieważ zwykle jestem wtedy zmęczony".

Podczas asertywnego odmawiania trzeba koniecznie patrzeć rozmówcy w oczy. Aby złagodzić ewentualny negatywny efekt takiej wypowiedzi można dodać: "chętnie z tobą robię zakupy, ale najbardziej lubię, gdy mogę ci doradzić, co kupić".

Unikaj "bólu w żołądku"

Często asertywną postawę należy zachować na długo zanim nastąpi sytuacja, której nie chcemy. Jeśli mamy podjąć się jakiegoś zadania, do którego nie jesteśmy przekonani, warto już wtedy zastanowić się, czy aby na pewno tego chcemy.

Specjaliści z zakresu psychologii społecznej nazywają to zjawisko "bólem w żołądku". Jeśli w momencie przyjmowania propozycji instynktownie czujemy się niekomfortowo – mamy "lekkie ukłucie" w okolicy mostka – wówczas należy powtórnie przemyśleć sprawę.

Podobnie jest z zadaniami, których już się podjęliśmy, ale jesteśmy świadomi, że decyzja nie była trafna. Człowiek asertywny powinien przemyśleć, czy warto brnąć dalej stosując już tylko "konsekwencję wstecz".

Zachowanie asertywne pomaga również w przyjmowaniu krytyki ze strony osób nam bliskich lub przełożonych. W takich sytuacjach psychologowie zalecają różne techniki obronne.

Jeśli krytyka jest zbyt ogólna lub tylko po części słuszna – mówi doradca personalny – należy przyznać rację krytykowi, ale przeciwstawić się uogólnianiu tego zjawiska. Jeśli krytyka dotyczy spraw błahych i ma wyraźnie złośliwy charakter – "ten płaszcz jest staromodny" – warto zastosować "zasłonę dymną". Polega ona na spokojnym przyznaniu racji rozmówcy – "pewnie masz rację, ten płaszcz jest staromodny". Takie zachowanie ostudzi zapał naszego rozmówcy do dalszego wyśmiewania.

Asertywności można się uczyć na co dzień – zachęca psycholog – chodzi o to, by być świadomym swoich reakcji, potrzeb i celów. Zachowania asertywne, a więc te, które zapewniają zaspokojenie naszych potrzeb, ale zapewniają również szacunek innym osobom, idą często w parze z pozytywnym nastawieniem do życia. A przecież optymistów lubimy najbardziej.

Zasady asertywnego zachowania

• masz prawo do robienia wszystkiego do czasu, kiedy twoje działania nie szkodzą innym, 
• masz prawo do zachowania swojej godności, jeśli twoje intencje są asertywne, a nie agresywne, 
• jeśli uważasz, że rozmówca może odmówić spełnienia twojej prośby, masz prawo do jej przedstawienia, 
• jeśli w danej sytuacji istniejące prawa nie są jasne, powinieneś ustalić je wspólnie z rozmówcą, 
• masz prawo do korzystania z praw przedstawionych powyżej.