Umowy - musisz wiedzieć, co podpisujesz

Przede wszystkim pamiętaj, że masz prawo oczekiwać od szefa pisemnego potwierdzenia ustalonych warunków zatrudnienia. W kwestiach związanych z pracą i wynagrodzeniem nie można opierać się na składanych ustnie obietnicach. Bez umowy na piśmie ani rusz!

Zleceniobiorca, wykonawca dzieła czy pracownik?

Podstawowy podział, z którego istnienia należy sobie zdawać sprawę, to rozróżnienie na umowy cywilnoprawne (zlecenie, dzieło) oraz umowy o pracę. W pierwszym przypadku wszelkie zasady postępowania regulowane są przez kodeks cywilny. Jeśli zawrzesz z firmą umowę zlecenia lub o dzieło, nie będziesz posiadał statusu pracownika w prawnym sensie tego słowa. Te umowy są dużo bardziej elastyczne i łatwiej je rozwiązać. Z kolei umowa o pracę zazwyczaj zakłada trwalszą więź między zatrudniającym i zatrudnianym. Z punktu widzenia pracownika oznacza to więcej praw, ale też i obowiązków wynikających z kodeksu pracy.

Minimum formalności, czyli umowy cywilnoprawne

Pracodawcy bardzo chętnie zatrudniają w ten sposób studentów lub uczniów, ponieważ nie muszą wtedy opłacać składek na ubezpieczenie społeczne. Możesz spodziewać się takiej umowy szczególnie w przypadku, gdy rozpoczynasz płatne praktyki lub staż. Wyróżniamy dwa podstawowe rodzaje umów cywilnoprawnych:

Umowa o dzieło

Najistotniejszą cechą umowy o dzieło jest leżący po stronie wykonawcy obowiązek dostarczenia gotowego rezultatu, konkretnego materialnego efektu pracy, za który przysługuje wynagrodzenie. Przykładowo, umowa może dotyczyć stworzenia programu komputerowego lub przygotowania broszury promującej produkt. Wykonawca ponosi przy tym pełną odpowiedzialność za wynik swojej pracy. Umowa powinna zawierać dokładny opis zamawianego dzieła, termin jego wykonania oraz wysokość, formę i datę zapłaty wynagrodzenia.

Umowa zlecenie

Jest to umowa starannego działania i przyjmujący zlecenie nie odpowiada za osiągnięcie efektu swojej pracy, a jedynie za wykazanie należytej staranności w jej wykonaniu. Zlecenie dotyczy więc raczej zadań o charakterze ciągłym lub powtarzalnym. Przykładem może być tu aktualizacja baz danych, tłumaczenia czy obsługa sekretariatu. Warto zadbać o precyzyjne określenie w umowie rodzaju zleconej pracy oraz zasad jej wykonywania (odpowiedzialność materialna, zapewnienie narzędzi pracy i materiałów itp.). Dokument powinien też zawierać termin obowiązywania umowy oraz regulować kwestie związane z wynagrodzeniem.

Pamiętaj! Osobie podejmującej zatrudnienie na podstawie umowy cywilnoprawnej nie będą przysługiwały uprawnienia pracownicze takie jak: urlop wypoczynkowy, praca w określonych normach czasu pracy, wynagrodzenie za nadgodziny, minimalne gwarantowane wynagrodzenie za pracę. Zazwyczaj nie ma też możliwości skorzystania ze zwolnienia lekarskiego z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Umowy cywilnoprawne bardzo łatwo jest rozwiązać. Z jednej strony daje Ci to dużą elastyczność i swobodę, z drugiej – nie gwarantuje stabilności zatrudnienia. Zasadniczo rozwiązanie umowy następuje ze skutkiem natychmiastowym i bez konsekwencji, choć w przypadku braku ważnych powodów strona wypowiadająca zobowiązana jest do pokrycia kosztów powstałej szkody.

Kodeksowo... czyli umowa o pracę

Z czego składa się umowa o pracę?
Każda umowa o pracę zawarta jest na piśmie określa następujące elementy:
- rodzaj umowy i – w przypadku umów terminowych – okres jej obowiązywania,
- rodzaj wykonywanej pracy – stanowisko,
- miejsce wykonywania pracy,
- wymiar czasu pracy,
- termin rozpoczęcia pracy,
- wynagrodzenie ze wskazaniem jego składników.

Jeśli w umowie nie został określony termin rozpoczęcia pracy, uważa się, że jest nim dzień jej zawarcia. Pamiętaj, że umowa powinna zostać podpisana najpóźniej w dniu rozpoczęcia pracy. Masz prawo się tego domagać! Rodzaje umów o pracę, jakie może zaproponować Ci pracodawca:

Umowa na okres próbny

Taki rodzaj umowy pozwala pracodawcy na sprawdzenie umiejętności oraz ocenę predyspozycji nowo przyjętego pracownika przed planowanym zatrudnieniem na dłuższy okres czasu. Okres próbny nie może przekraczać 3 miesięcy, ale może też być krótszy.

Umowa na czas określony

Pracodawcy często korzystają z tej formy umowy ze względu na krótszy niż przy stałej umowie okres wypowiedzenia, a także brak obowiązku wskazywania przyczyn rozwiązania umowy. Umowa może zostać zawarta na kilka dni, miesięcy lub lat; może być poprzedzona umową na okres próbny.

Ważne: pracodawca może zawrzeć z pracownikiem tylko dwie umowy na czas określony (pomijając umowę na okres próbny). Zawarcie trzeciej umowy na czas określony (o ile między umowami nie wystąpiła miesięczna przerwa) jest równoznaczne w skutkach prawnych z zawarciem umowy na czas nieokreślony

Umowa na czas nieokreślony

Jest to najkorzystniejsza umowa dla pracowników, którym zależy na stabilnym zatrudnieniu. Może ona zostać wypowiedziana przez pracodawcę tylko z uzasadnionych powodów, które musi on podać na piśmie.

Umowa na zastępstwo

Jest to szczególny rodzaj umowy na czas określony. Pracodawca może zatrudnić osobę w celu zastąpienia pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy (np. urlopu macierzyńskiego, choroby).

Umowa na czas wykonywania określonej pracy

Umowę tę zawiera się w celu wykonania konkretnego, ograniczonego w czasie zadania. Nie precyzuje się w niej jednak żadnego terminu końcowego. Okres jej obowiązywania zależy od tego, w jakim czasie pracownik wykona pracę. Istotne jest, że tej umowy nie można wypowiedzieć.

Okres wypowiedzenie podstawowych rodzajów umów o pracę

Na czas nieokreślony:
- 2 tygodnie, jeśli pracownik był zatrudniony krócej niż 6 miesięcy
- 1 miesiąc – przy zatrudnieniu trwającym min. 6 miesięcy i mniej niż 3 lata
- 3 miesiące – w przypadku stażu pracy o długości co najmniej 3 lat

Na czas określony: 2 tygodnie
Umowę terminową można wypowiedzieć tylko wtedy, gdy jest ona zawarta na okres dłuższy niż 6 miesięcy i gdy strony przewidziały taką możliwość w umowie.

Na zastępstwo: 3 dni robocze
Na okres próbny:
- 3 dni robocze dla umów zawartych na okres krótszy niż 2 tygodnie
- tydzień, gdy umowa obejmuje okres co najmniej 2 tygodni, lecz krótszy niż 3 miesiące
- 2 tygodnie dla umów zawartych na okres 3 miesięcy

Oprócz umowy

Podpisanie umowy to nie jedyny wymóg prawny związany z nawiązaniem stosunku pracy. Czego jeszcze możesz oczekiwać jako „świeżo upieczony” pracownik? Pracodawca z pewnością przekaże Ci skierowanie na wstępne badania lekarskie, które mają na celu potwierdzenie braku przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku. Powinieneś wykonać je przed przystąpieniem do pracy. Kolejną pracowniczą „atrakcją” jest szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP). Jedną z kwestii najistotniejszych dla osób podejmujących zatrudnienie są uprawnienia związane z urlopem wypoczynkowym. W pierwszej pracy będziesz miał prawo do 20 dni urlopu rocznie. Wyższy wymiar (26 dni) przysługuje po osiągnięciu 10 lat stażu pracy, przy czym do okresu zatrudnienia wlicza się też czas trwania nauki (w zależności od rodzaju wykształcenia: z tytułu ukończenia studiów wyższych – 8 lat, szkoły policealnej – 6 lat, technikum – 5 lat, liceum – 4 lata). Osobom podejmującym pierwszą pracę urlop wylicza się proporcjonalnie (w wymiarze 1/12 za każdy przepracowany miesiąc), można go udzielić już po pierwszym miesiącu pracy. W praktyce co miesiąc uzyskujesz więc prawo do 1,67 dnia urlopu. Termin urlopu musi być oczywiście uzgodniony z pracodawcą. Wyjątkiem jest tzw. urlop na żądanie (maksymalnie 4 dni w ciągu roku). Należy pamiętać, że nie jest to urlop dodatkowy, lecz wykorzystuje się w ten sposób dni „zwykłego” urlopu.

O czym jeszcze warto wiedzieć, podejmując pracę

Wynagrodzenie za dany miesiąc pracy pracodawca powinien wypłacić najpóźniej w ciągu pierwszych 10 dni następnego miesiąca kalendarzowego. Obecnie minimalna płaca krajowa wynosi 1276 zł brutto – nikt nie może zaproponować Ci niższej pensji za pracę na cały etat.

Czas pracy nie może przekroczyć 8 godzin na dobę i 40 godzin w pięciodniowym tygodniu pracy. Przysługuje Ci prawo do 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego, a w ciągu tygodnia prawo do co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Jeśli zajdzie konieczność pracy w nadgodzinach, pracodawca powinien zaoferować Ci w zamian za to czas wolny lub wypłacić dodatkowe wynagrodzenie.

Pamiętaj, że jako pracownik masz zarówno określone prawa, jak i obowiązki. Podstawowe zobowiązania to realizowanie swoich zadań i przestrzeganie dyscypliny pracy. Poważne naruszenia w tej dziedzinie (np. nieusprawiedliwiona nieobecność, bezzasadna odmowa wykonania polecenia) mogą stać się podstawą do zwolnienia dyscyplinarnego. Mniej rażące zaniedbania natomiast zawsze mogą dać pracodawcy powód do dokonania zwolnienia w normalnym trybie. Na ocenę pracownika składa się wiele elementów, jednak największa nawet kreatywność czy zdolności komunikacyjne nie pomogą, jeśli zaniedbasz rzeczy podstawowe, np. czas pracy (ciągłe spóźnienia lub „zrywanie się” przed czasem). Dlatego między innymi tak ważna jest ogólna orientacja w przepisach, a także znajomość wewnętrznych regulaminów pracodawcy. Warto o to zadbać!

Małgorzata Lusar
Konsultacja merytoryczna: www.signform.pl sp. z o.o., producent formularzy i właściciel największej bazy (iform.pl) wzorów aktywnych formularzy, a także ekspert w dziedzinie produktów certyfikowanych.